सोवियत संघ के विघटन के कारणों का उल्लेख कीजिए।
सोवियत संघ का विघटन 1991 में हुआ, जो एक ऐतिहासिक घटना थी, जिसका विश्व पर गहरा प्रभाव पड़ा। इस विघटन के कारणों का अध्ययन करते हुए यह स्पष्ट होता है कि यह एक जटिल प्रक्रिया थी, जिसमें राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक और अंतर्राष्ट्रीय कारणों की भूमिका थी। सोवियत संघ का विघटन सिर्फ एक देश के टूटने का मामला नहीं था, बल्कि यह शीत युद्ध की समाप्ति, वैश्विक राजनीति में बदलाव और लोकतांत्रिक आंदोलनों की बढ़ती ताकत के संकेत थे।
### 1. आर्थिक संकट और मिखाइल गोर्बाचेव की नीतियाँ
सोवियत संघ का आर्थिक ढांचा एक नियोजित अर्थव्यवस्था पर आधारित था, जहाँ राज्य ही अधिकांश उत्पादन और वितरण का नियंत्रण करता था। यह व्यवस्था 1970 और 1980 के दशक में मंदी का सामना करने लगी। उद्योगों की दक्षता में कमी, उपभोक्ता वस्तुओं की कमी और कृषि क्षेत्र की अव्यवस्था ने आर्थिक संकट को जन्म दिया। 1985 में मिखाइल गोर्बाचेव के सत्ता में आने के बाद उन्होंने 'पेरोस्त्रोइका' (आर्थिक सुधार) और 'ग्लासनोस्त' (खुलापन) _______ ________ _________ _______ ________ __________ _____ _______ ______ ________ ___ ________.
_______ _____ _______ _____ _______ ____ ________ ________ __________ ____ _______.
______ ______ _______ _______ __________ _____ ________.
______ _______ _____ _____ ____ ______ ________ _________ ________.
_______ ________ _______ ________ _____ _______ ________ ___ ___ _____ _______.
__________ _______ ______ ____ _____ ________ _______.
_______ ____ ___ ____ ________ _______ _____ __________ ___ ___ __________ ___.
_____ ________ __________ __________ ________ _______ _________ ___.
_______ _____ __________ __________ _______ _______ ________ _______ _______ ______ ______.
_______ _____ ______ __________ ____ ___.
_________ ____ ___ _________ ___ ________ _____ ________.
_________ __________ _________ ________ _____ ______ _________ _________ _____ ______ ____.
__________ ____ __________ _______ _________.
___ ______ ______ _________ ___ ___ ________ ___ ________ __________ ______.
_______ ____ _________ ________ ____ _________ ___ ________ ______ __________.
___ _____ _______ ____ __________ ____ ________ ___.
________ _________ __________ ________ __________ __________ ___ ___ ____ __________ _____.
______ _______ ____ ____ ______ ______ __________ ___ ____.
________ _____ _________ _________ ____ ____.
_________ ______ ______ ____ __________ ____ ________ _____ ________ ___.
_____ ______ __________ _______ __________ ______.
___ __________ ________ ______ ___ __________ __________ ___ ___.
_____ ________ _________ _________ _____ __________.
____ ______ ______ _____ ____ _______ __________ ____ ____ _______ _________.
_____ __________ _____ _________ _____ _______ ____ _________ _________ ____ ______ ______.
_____ ____ _________ __________ ___.
______ ___ ____ ___ _____.
____ _________ ______ ________ _________ ________ ____ ________ ______ __________ _________ _______.
____ ______ ___ ___ _______ ___ ___ ________ ________ ___ _______.
_______ ____ _____ ______ _____ ___ ______ ________ __________ _______.
________ ___ _______ _____ _________ ___ _________ ___.
____ ____ _________ _________ ______ ____.
_____ _________ __________ ___ ______ ____ ________.
__________ _______ _________ _________ _________ ___ ____ ______ ______ ______ ___ _________.
__________ _________ ______ _____ _____ _________ ______ ___ _______.
__________ _____ _______ ____ ________ _________ __________ _________ _____ ______.
______ _______ ________ ____ ___ _____ __________ ______ ________ _______ ____.
___ __________ ________ _________ ______ ____ _________ ___ _____.
_______ ______ ___ _______ ________ ________ ________ ___ ____ ____ ______.
____ _____ ________ ______ _________ ____ ________ __________ _______ ________ ___ _______.
_________ _______ ______ ______ _____.
_______ _______ ________ ___ ____ _________ ___ _____ ______ __________ ___.
_____ _______ _________ ____ ______ ___ _________ ____ __________ _____ ___ ______.
___ __________ _____ ___ _____ _______ ____ _________.
______ _______ ___ ______ _________ __________ ________.
_____ ______ ___ ________ _____ ___ _______ ____ ______.
__________ _________ ____ ______ _______ ______ _____ _______ __________ ___.
_______ _____ ________ __________ _______ ____ ___ _____ ________ __________.
_________ ___ ____ ______ _________ __________.
_______ ________ _________ _________ ________ ___ _____.
_______ _________ ______ ____ _____ ____ ________ _____ ________ ___ ______.
________ _______ ___ _____ ________ _______.
___ _____ _____ ______ _______ _______ __________ _________ __________ __________ ______.
______ ________ _____ ______ _______.
________ _____ ______ _________ __________ __________ __________.
____ _______ _______ ________ ____ _____ __________ _________ _________ ___.
_______ _________ _______ _______ ______ _________.
________ __________ ___ __________ __________ _______ ______ _____ _________.
______ __________ _________ _______ ______.
__________ ______ ___ ______ ___ _____.
_________ ___ _________ _______ ______ _________ _________ _____ ___ ___ ______.
________ ________ ___ _______ _____ ________ _____ ________ ____.
_____ ________ ____ ________ __________ _________ _____ __________ ______ _________ ______ ____.
_______ _____ __________ ______ __________ _________.
___ _____ _____ __________ _________ __________ _________ ____.
______ ___ __________ _________ _____ ______ __________ _____.
_____ ________ __________ __________ _____ __________ __________ _______.
______ ___ __________ ________ ____ ___ ____ ________.
_____ ____ __________ ____ _______ ____.
_______ ___ _________ ________ ________ ___.
___ ________ ____ _____ ___ _______ ____ _____ ____.
____ _______ ___ _________ _____ ______ _______ ______ ____ _____.
_____ _____ __________ ___ ___ __________ __________ _____ __________ ___ _________.
_____ ________ __________ _________ _________ ________ _________ ____ ________.
___ ______ _________ ______ _____ ______.
_____ ______ ______ _____ _____ _________ ____ __________.
_____ _______ _______ _______ ___ ___.
____ _______ _____ _________ ________ _________ ________ ____ _______ _______ ________ _________.
________ ________ ______ ________ ___ _______ _______ _________ _________ ________ _______ ______.
___ _______ ________ _____ _________.
_______ _____ _______ ________ ____ ___ ___ ________ ________ ____ ___.
_______ ____ ___ ______ ______.
____ _______ _______ ______ ______ ______ ____.
________ _______ ____ _____ ________ ____.
________ __________ ___ ________ ______ __________.
____ ___ ______ ___ _____.
_______ ____ ________ __________ _______ ____ _____.
________ _______ ______ ___ _____ _______ __________ ______ ________ _________ _____.
__________ ________ _____ ___ ______ ___ ____ ____.
____ ________ __________ ____ ______.
___ ____ ____ ______ __________.
__________ ________ ____ ________ ____ ______ ____ _________ _______ ______.
____ ___ ________ ___ ___ _____ ______ _______ _____ _________ ___.
_________ ______ _______.
Get Full Answer on WhatsApp