अर्थ परिवर्तन की विविध दिशाओं को विश्लेषित कीजिए।
अर्थ परिवर्तन की विविध दिशाएँ
भाषा एक गतिशील प्रणाली है, जो समय के साथ बदलती रहती है। इसमें न केवल नए शब्दों का निर्माण और पुरानों का लोप होता है, बल्कि शब्दों के अर्थों में भी परिवर्तन आता है। भाषा विज्ञान में इस प्रक्रिया को अर्थ परिवर्तन (Semantic Change) कहा जाता है। हिंदी भाषा में भी यह प्रक्रिया देखने को मिलती है। अर्थ परिवर्तन कई कारणों से होता है, जिनमें सामाजिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, मनोवैज्ञानिक और भाषागत कारण प्रमुख हैं। अर्थ परिवर्तन की अनेक दिशाएँ होती हैं, जिनका विश्लेषण निम्नलिखित प्रकार से किया जा सकता है।
### 1. अर्थ विस्तार (Expansion of Meaning)
इस प्रक्रिया में किसी शब्द का अर्थ पहले की तुलना में अधिक व्यापक हो जाता है। वह विभिन्न संदर्भों में प्रयुक्त होने लगता है और नए-नए अर्थ ग्रहण कर लेता है।
उदाहरण:
- 'गुरु' शब्द का मूल ________ ___ ______ ___ ___ _____ _________.
____ ______ _____ _________ _________ ____ ___ _______ _____ __________.
________ ___ ____ ___ _________ _________.
___ ______ ____ ______ ______ ___ ____ ____.
______ _______ ________ __________ ______ ________ _______ ____ ________.
__________ _________ _________ _______ _______ ___ ____ __________ _________ ______ _________.
_________ ________ ___ _________ ________ _________.
________ _____ _________ ___ _______ ___ _____ ________ _________ ___.
________ ____ ________ ________ _________ _______ ____ ____ _________ ________.
_________ ___ __________ ______ _________ ______ _____ ____ _______ _______ ___.
__________ __________ _______ _________ __________ _________ ________.
____ _________ __________ ________ _______ __________ ____.
______ ________ ____ ___ ____ _____ _____ ____ ____ _______ ________.
_________ ________ ________ ________ __________ ____ ________ __________ ______ ______ ____ ____.
______ ____ ____ __________ ________ _______ _________ ______ ____ ___ _____.
_________ ________ _____ ________ _______.
_____ ____ ____ ____ _____.
________ ______ _________ _____ ____.
___ _____ ______ ___ ___.
_____ _________ _______ ______ ____ _______ ______ _________ ______ _____.
________ ______ ___ ________ _________ _______.
___ __________ ____ ____ ________ ____.
________ ________ _______ ______ __________ _______ _____ __________ _________ ____.
________ ________ ___ _________ ________ ______ _____.
_____ _______ ______ ________ ______ _______ _________ __________ _________.
_______ ______ ___ _________ ____ __________ ____.
______ ____ _____ _________ ___ _________ _____ _____ _______ ___ ________ _____.
_______ ____ ________ _______ ___.
____ _______ ________ ____ __________ _________ ____ ________ _______.
_________ _______ ______ ________ _________ ________ ________ _________ _________ ____.
__________ ____ ________ __________ ____ ________ ______ _______ ______ _____ ___ ________.
__________ _________ __________ _______ ___ __________.
_________ _____ _________ ___ ______ _______ ___ ________ _________ _______ _________ ____.
________ ______ __________ _________ ________ ___ ________ ___.
_______ ___ ___ ____ ________ ____.
__________ ____ __________ ___ _________ ___ _____ ________ __________ ______ ___ _________.
___ ________ ____ __________ __________ _________ ____ __________ __________ ____.
_________ _______ _______ ___ ____.
__________ ________ _____ ____ _____ ______.
______ ___ __________ ______ __________ _____ ________ _______ _____ ___.
_________ __________ _______ _______ _____ __________ _____ ___ _______ ______ __________ ____.
_____ ________ ______ ________ ______ __________ ___ ________ ____ _______ ___.
_______ ___ ______ ____ ___.
_________ _______ ______ ______ ____ ___ ___ __________ _______ _______.
__________ _______ _______ __________ ____ ______ ______ _____ _________.
_______ _________ _____ ____ __________ ______ _______ __________.
______ ______ _______ ________ __________ ___.
__________ _____ _________ _______ ________ _____.
__________ ______ _________ ______ _____.
_____ ________ _____ _______ _____ ________ ____.
___ ________ __________ _____ _________ __________ ________ ____ ________ ___.
____ ________ ________ __________ ________.
______ ______ __________ ______ _____ ________ __________.
_____ _______ ________ _________ _____ ______.
_____ _________ ______ ________ ________ _____ _________ ___ _______.
________ _______ _______ ______ ___ _________ _______ _______ ________ _______ ___.
_________ ____ ________ __________ ___ _______ ____.
_______ ___ ______ ___ ___ __________ _______.
_________ _____ _____ _____ ____ _____ ________ ____ _________.
__________ __________ ______ ____ _____ ________ _____ ___ __________ ____ ________ __________.
___ _____ ______ _______ __________ _____ ______ _________ __________ _________ __________ _________.
_______ _____ ________ ____ ____ _____.
___ __________ __________ _____ _____.
_________ _______ ________ _________ _________ _____ ________.
____ ________ _________ _________ __________ _____ ___ ____.
__________ ________ _____ _______ ________ _________ ____ _________ _______ ___ __________ _____.
______ ___ _________ ____ _______ __________ ____ _________ _____ _____.
______ _____ ___ ____ ___ _______ _______ ___ __________ _______.
_________ _______ ____ ____ __________ _____ ___.
__________ __________ __________ _____ ________ ______ _______ _______ ______.
________ ______ _______ ___ ___ _____.
_______ _____ _________ ______ ______ ____ __________ ____ ___ ___ _____ ________.
________ _________ _______ ____ _________ ____ ___ _____ _____ _______.
________ ______ ______ _________ ______ ____.
_______ ____ __________ ________ _________ ____ _____ __________ __________ ____.
_______ ____ ___ ___ ___ ____ ________ _________.
__________ ________ ___ _______ ______ _____ __________ _________ __________.
_____ ________ _____ ______ ______.
________ ________ ______ ____ ____ ________ ___ ___ ________ _______ _________.
___ _____ ________ __________ ________ ______ ________ _________.
____ _______ _____ ________ _________ _______ __________ ___ _____ ___.
_________ _______ ________ _______ _________ ______ ________.
________ _________ ____ ______ __________.
____ ______ _________ ___ ______ ___ ______ _______ _________ ______.
____ ____ _________ ______ ___ ____ ______ _________ _____ _________ ____.
________ ____ _______ __________ ______ ___ _____.
__________ ________ ______ _____ _____ ______ ___ _____ _____ _________.
___ ________ _____ ________ _______ ________ _________.
Get Full Answer on WhatsApp